آشنایی با حقوق بشردوستانه بین المللی

حقوق بشردوستانه چيست؟

حقوق بشردوستانه مجموعه اي از قواعد بين المللي قراردادي يا عرفي است كه مشخصاً ناظر به مشكلات بشردوستانه اي است كه از مخاصمات مسلحانه بين المللي يا غيربين المللي ناشي شده اند . اين قواعد به دلايل بشردوستانه حق طرفين مخاصمه را در انتخاب و استفاده از ابزارها و شيوه هاي جنگي محدود مي كند و اشخاص و اشيايي را كه از درگيري ها متأثر شده يا خواهند شد ، مورد حمايت قرار مي دهد . حقوق بشردوستانه «حقوق مخاصمات مسلحانه‌» نيز ناميده مي شود .


تفاوت ميان حقوق بشر دوستانه و حقوق بشر چيست ؟

حقوق بشردوستانه و حقوق بشر هر دو درصدد حمايت از فرد هستند . حقوق بشردوستانه در موقعيت درگيري هاي مسلحانه اعمال مي شود ، در حالي كه حقوق بشر در همه موقعيت ها اعم از جنگ و صلح از فرد حمايت مي كند .
هدف حقوق بشردوستانه حمايت از قربانيان جنگ با تلاش براي محدود كردن رنج هاي ناشي از جنگ است، اما حقوق بشر به دنبال حمايت از فرد و پس از آن پيشرفت اوست . حقوق بشردوستانه در درجه اول مربوط به رفتار يا اشخاصي است كه به دست دشمن افتاده اند و روشي كه جنگ بايد بر اساس آن هدايت شود . هدف حقوق بشر تنظيم روشهايي به منظور هدايت عمليات نظامي نيست ، بلكه هدف آن محدود كردن قدرت دولت بر اشخاص و جلوگيري از رفتار مستبدانه است .

حقوق بشردوستانه چگونه شكل گرفت ؟

نمي توان ادعا كرد كه حقوق بشردوستانه بين المللي با تأسيس صليب سرخ در سال 1863 و انعقاد اولين كنوانسيون ژنو در سال 1864 به وجود آمده است . در واقع در تمامي جوامع ، قواعدي هر چند ابتدايي وجود داشته كه بر رفتار طرفين در جنگ حكومت مي كرده است . يك مثال قديمي در اين خصوص ،قاعده ممنوعيت مسموم كردن چاه ها است . يك قاعده ديگر ،‌جداكردن زنان و كودكان از طرفين درگير است . بنابراين مي توان چنين نتيجه گيري كرد كه تمام قواعد جنگ و ساير مقررات حقوقي كه از زمان اولين جنگ ها به وجود آمده اند ، در حقيقت همان حقوق جنگ را تشكيل مي داده اند ؛ اما در آن زمان تحت عنوان (حقوق جنگ) شناخته نمي شدند.
حقوق جنگ به تدريج در طول تاريخ توسعه پيدا كرد و با تمدن هاي مختلف منطبق شد و همراه با پيشرفت قواعد اخلاقي و حقوقي و همچنين توسعه تجهيزات نظامي شكل گرفت . «هانري دونان» و ساير مؤسسين كميته بين المللي صليب سرخ ، شرايط لازم را براي به وجود آمدن قواعد بشردوستانه به صورت بين المللي ، دائمي ، مدون ، قابل اجرا در سطح جهان و شناخته شده براي همگان فراهم كردند كه به طور شگفت انگيزي موجب توسعه حقوق بشردوستانه بين المللي گرديد .

قوق بشردوستانه به چند شاخته تقسيم مي شود ؟

حقوق بشردوستانه بين المللي به دو شاخه تقسيم مي شود :‌
1ـ حقوق ژنو يا حقوق بين المللي بشر دوستانه محض كه محافظت از پرسنل نظامي كه سلاح بر زمين گذاشته اند و اشخاصي كه مشاركت فعالي در جنگ ندارند ، به ويژه غيرنظاميان طراحي شده است .
2ـ حقوق لاهه يا حقوق جنگ كه حقوق و تكاليف متخاصمين را در انجام عمليات نظامي بيان كرده و روش هاي صدمه زدن به دشمن را محدود مي كند .

قواعد اساسي حقوق بين المللي بشردوستانه كدام است ؟

1ـ بايد به حق و تماميت جسمي و روحي اشخاصي كه از جريان مخاصمه خارج هستند‌، احترام گذارد .
2ـ كشتن يا ‌آسيب رساندن به دشمني كه تسليم شده يا از جريان مخاصمه خارج شده ، ممنوع است .
3ـ مجروحين و بيماران بايد جمع آوري شده و مورد مراقبت قرار گيرند .
4ـ بايد به حق حيات ،حيثيت ، حقوق شخصي و اعتقادات مبارزان دستگير شده و غيرنظاميان تحت اختيار هر يك از طرفين مخاصمه ، احترام گذاشته شود .
5ـ همه افراد بايد از تضمينات قضايي برخوردار باشند .
6ـ طرفين يك مخاصمه و اعضاي نيروهاي مسلح آنان ، در انتخاب شيوه ها و ابزارهاي جنگي اختيار نامحدود ندارند .
7ـ طرف هاي يك مخاصمه بايد ميان اموال و اشخاص نظامي وغيرنظامي تفاوت قايل شود.
8ـ هر گونه عمليات جنگي بايد نسبت به اهداف مورد تهاجم قواي متخاصم ، ضرورت و تناسب داشته باشند .
9ـ حمله به تأسيسات مولد نيروهاي خطرناك از قبيل سدها و نيروگاه ها ممنوع است .
10ـ پرسنل پزشكي و مذهبي ، نيروهاي امدادي ، وسايل نقليه پزشكي ، بيمارستان ها و تأسيسات امدادي پزشكي مصونيت دارند و نبايد مورد حمله واقع شوند .

حقوق بشردوستانه در چه موقعيت هايي قابل اجرا است ؟

حقوق بشردوستانه بين المللي در دو موقعيت قابل اجرا است . به همين دليل گفته مي شود كه اين حقوق دو سيستم حمايتي را ارائه مي دهد :
الف) مخاصمات مسلحانه بين المللي :
در چنين موقعيتي كنوانسيون هاي ژنو و پروتكل اول الحاقي ،‌ اعمال مي شوند . حقوق بشردوستانه اصولاً براي طرفين مخاصمه وضع شده است و هر شخص يا گروهي از اشخاص كه در مخاصمه شركت نكرده يا شركت در مخاصمه را ترك كرده اند . حمايت مي كند . اين اشخاص عبارتند از :
ـ پرسنل نظامي مجروح يا بيمار در جنگ هاي زميني و بخش خدمات پزشكي نيروهاي مسلح
ـ پرسنل نظامي مجروح ، بيمار يا كشتي شكستگان در جنگ هاي دريايي و بخش خدمات پزشكي نيروهاي مسلح
ـ اسراي جنگي
جمعيت هاي غيرنظامي عبارت اند از :
ـ شهروندان خارجي در سرزمين هاي طرفين مخاصمه از قبيل پناهندگان
ـ غيرنظاميان در سرزمين هاي اشغالي
ـ بازداشت شدگان نظامي و غيرنظامي
ـ پرسنل پزشكي و مذهبي يا واحدهاي دفاع كشوري
ب) مخاصمات مسلحانه بين المللي :
در چنين موقعيت هايي حقوق بشردوستانه به نيروهاي مسلح اعم از منظم و يا غيرمنظم كه در مخاصمه (جنگ) شركت كرده اند ، اختصاص مي يابد و از هر شخص يا گروهي از اشخاص كه در مخاصمه شركت نكرده اند يا مخاصمه را ترك كرده اند از قبيل افراد ذيل حمايت مي كند :
ـ رزمندگان مجروح يا بيمار
ـ اشخاصي كه در نتيجه جنگ از آ‌زادي خود محروم شده اند .
ـ جمعيت غيرنظامي
ـ پرسنل پزشكي و مذهبي

چه كنوانسيون هايي در رابطه با حقوق بشردوستانه بين المللي وجود دارند ؟

1ـ كنوانسيون ژنو در مورد بهبود شرايط مجروحين نيروهاي مسلح در ميدان نبرد
2ـ كنوانسيون لاهه
3ـ كنوانسيون هاي ژنو در مورد بهبود شرايط مجروحين و بيماران نظامي در صحنه نبرد
4ـ اصلاح كنوانسيونهاي لاهه
5ـ كنوانسيونهاي چهارگانه ژنو
6ـ كنوانسيون ممنوعيت كاربرد سلاح هاي شيميايي و باكتريولوژيك
7ـ كنوانسيون ممنوعيت يا محدوديت استفاده از سلاح هاي خاص معاهده و پروتكل الحاقي آن
8ـ كنوانسيون حقوق كودك
9ـ كنوانسيون منع تكميل ، توليد ، ذخيره و كاربرد سلاح هاي شيميايي
10ـ كنوانسيون منع استفاده ، ذخيره ، توليد و تجارت مين هاي ضدنفر
11ـ اساسنامه ديوان بين المللي كيفري
12ـ پروتكل الحاقي به كنوانسيون حقوق كودك در مورد منع دخالت كودكان در مخاصمات مسلحانه

جنايت جنگي چيست ؟

تخلف از حقوق جنگ را جنايت جنگي مي نامند . معنايي كه عموماً از جنايت جنگي درك مي شود ، موارد نقض فاحش حقوق بشردوستانه بين المللي يا با استفاده از واژه سنتي ، موارد نقض فاحش قوانين و عرف هاي جنگي ، صرف نظر از طبيعت جنگ است . مواردي كه به عنوان جنايت جنگي تلقي شده اند ، حملات انجام شده بر عليه كساني است كه مشاركت فعالي در جنگ نداشته اند يا به مشاركت خود پايان داده اند (مانند سربازان مجزوح يا بيمار ، اسراي جنگي ،‌ غيرنظاميان و غيره)
ساير مواردي كه جنايت جنگي محسوب مي شوند عبارت اند از :
ـ قتل عمدي
ـ شكنجه و رفتار غيرانساني
ـ عمداً موجبات رنج شديد ديگران را فراهم كردن
ـ صدمه شديد به جسم يا سلامتي
ـ حمله به جمعيت غيرنظامي
ـ اخراج يا انتقال غيرقانوني گروه هاي غيرنظامي
ـ استفاده از سلاح ها يا روش هاي ممنوع جنگي (سلاح هاي شيميايي ، باكتريولوژيك و آتشزا)
ـ استفاده خائنانه از علائم و ديگر نشانه هاي حفاظتي
ـ غارت اموال عمومي يا خصوصي

در زمان درگيري هاي مسلحانه ، چه حمايتي براي افراد در نظر گرفته شده است؟

در چهار معاهده ژنو رعايت و حفظ حقوق مجروحان ،‌ بيماران و غرق شدگان نيروي دريايي و نيز تمام زندانيان جنگي بي هيچ تمايزي پيش بيني شده و در نتيجه حق حمايت برابر براي تمام قربانيان جنگ تضمين شده است . معاهده چهارم به حفظ حقوق اشخاص غيرنظامي در دوران جنگ مي پردازد .
پروتكل هاي الحاقي اين حمايت را به تمام اشخاص آسيب ديده از درگيري هاي مسلحانه گسترش مي دهند و هر گونه حمله رزمندگان و طرف هاي درگير را اعم از اينكه درگيري بين المللي باشد يا داخلي ، به افراد و اهداف غيرنظامي ممنوع مي كند .

براي برخورد با تجاوزات آشكار به حقوق بشردوستانه چه اقداماتي پيش بيني شده است ؟

دولتها در زمان عضويت در كنوانسيون هاي ژنو متعهد مي گردند كه براي مجازات اشخاص متهم به نقض فاحش حقوق بشردوستانه ، ترتيبات قانوني لازم را فراهم آورند . دولتها همچنين متعهد شده اند كه هر شخص را كه به ارتكاب يكي از موارد نقض فاحش كنوانسيونها متهم است ، در دادگاه هاي خود تعقيب كنند يا او را براي محاكمه به كشور ديگر واگذار نمايند . به تعبير ديگر مرتكبين نقض فاحش يعني جنايت كاران جنگي ، بايد هميشه و در همه جا مورد تعقيب قرار گيرند و دولت ها مسئوليت دارند كه اين امر را تضمين نمايند .
در واقع قوانين كيفري كشورها تنها جرايم ارتكابي در سرزمين آن دولت يا به وسيله اتباع آن دولت ، اعمال مي شود . حقوق بشر دوستانه با ملزم كردن دولت ها به يافتن و مجازات هر شخصي كه مرتكب يكي از موارد نقض فاحش اين حقوق شده است ، صرف نظر از تابعيت وي و يا مكاني كه جرم در آن واقع شده است ، از اين حد فراتر مي رود .
چنين تعقيب هايي را ممكن است دادگاه هاي ملي كشورهاي مختلف انجام دهند ، در اين باره شوراي امنيت سازمان ملل متحد در سال هاي 1993 و 1994 ، دو دادگاه بين المللي كيفري به ترتيب براي يوگسلاوي سابق و رواندا تأسيس كرد تا كساني را كه به ارتكاب جنايات جنگي در طول درگيري ها در اين كشورها متهم بوده اند ، محاكمه كنند .
نهايتاً تلاش هاي جامعه بين المللي براي ايجاد يك ديوان دائمي بين المللي نيز بايد مورد توجه قرار گيرد . اساسنامه اين ديوان در شهر رم در سال 1998 به تصويب رسيد و ديوان در اول ژوئيه 2002 در شهر لاهه آغاز به كار كرد . اين ديوان براي رسيدگي به جنايات جنگي و جرايم بر ضد بشريت و نسل كشي صلاحيت دارد .

 

You have no rights to post comments

جهت ثبت نام در کارگاه اسلام و حقوق بشردوستانه با موضوع محیط زیست، آب، اجساد و مفقودین

فیلدهای مقابل را تکمیل و کلید ثبت نام را انتخاب نمایید